Applications 16 handout.  The Phraseological Matrix of the Völsung-Niflung Cycle.
Richard L. Harris, English Department, University of Saskatchewan, Saskatoon, CANADA    [heorot@sasktel.net]  Concordance: http://www.usask.ca/english/icelanders/index.html

INTRODUCTORY:
ECHOES:
Völsunga saga. FSN I.   8. 127. “Hér erum vit Sinfjötli, systursonr minn,” sagði Sigmundr, “ok ætlum vit nú, at þat skulir þú vita, at eigi eru allir Völsungar dauðir.”
and FSN I. 17. 147.  “ . . . ok vilda ek, at þeir vissi, at Völsungar væri eigi allir dauðir.”
Heimskringla, ÍF. 26. I. Óláfs saga Tryggvasonar. 41. 285.  “Eigi eru enn allir Jómsvíkingar dauðir.”

Völsunga saga. FSN I. 8. 127-8.  “Nú skaltu vita, hvárt ek hefi munat Siggeiri konungi dráp Völsungs konungs.  Ek lét drepa börn okkur, er mér þóttu of sein til föðurhefnda, ok ek fór í skóg til þín í völulíki, ok er Sinfjötli okkarr sonr.  . . . Hefi ek þar til unnit all hluti, at Siggeirr konungr skyldi bana fá. Hefi ek ok svá mikit til unnit, at fram kæmist hefndin, at mér er með engum kosti líft. Skal ek nú deyja með Siggeiri konungi lostig, er ek átta hann nauðig.”
Brennu-Njáls saga. ÍF. 12. 330.  “Ek var ung gefin Njáli, ok hefi ek því heitit honum, at eitt skyldi ganga yfir okkr bæði.”
Völsunga saga. FSN I.  6. 121.  Nú er þau systkin finnast, segir Sigmundr, at hann þótti ekki manni at nær, þótt sveinninnn væri hjá honum.
Bjarnar saga Hítdœlakappa
. ÍF. 3. 24. 176.  Þorðr kvað sér ekki mönnum at nær, þótt þeir væri
, ok rak þá á brott.

1. WOMAN’S HONOUR:
Sigurðarkviða in meiri (Brot) EK II.  19. 322. 
Þögðu allir/við því orði,/fár kunni þeim/fljóða látum,/er hon grátandi/gerðisk at segja,/þar er hlæjandi/hölða beiddi.
Völsunga saga
. FSN I.  31. 192.  
Nú þóttist engi kunna at svara, at Brynhildr beiddi þess hlæjandi, er hún harmaði með gráti.
Völsunga saga. FSN I.  30. 188.  [Gunnar] mælti:“Fyrir mik er komit vandmæli mikit,” segir, at hann vill drepa Sigurð, kvað hann hafa vélt sik í tryggð . . .
Völsunga saga
. FSN I.  31. 192.
  “. . .ok þá reyndi þat, er hann kom til vár, hvé hann helt sína eiða, at hann lagði okkar í milli it sharpeggjaða sverð, þat er eitri var hert.”
Div Chlage. 8. ll. 156-9.   vvan daz diz uil edel vverde vvip./tæte nach trivve./ir rache in grozzer rivve.
Div Chlage. 28. ll. 569-76.  Des büches meister sprach daz ê./dem getrivven tut untrivve vve./sît si dvrch trivve tot gelach./in gotes hulden manegen tach./sol si ce himele noch geleben./got hat vns allen daz gegeben./svves lip mit trivven ende nimt./daz der cem himelriche zimt.
Laxdœla saga, ÍF. V.  44. 134.  Guðrún mælti nú við Bolla, at henni þótti hann eigi hafa sér allt satt til sagt um útkvámu Kjartans. Bolli kvazk þat sagt hafa, sem hann vissi þar af sannast.

ÓNÝTT HJAL:
Völsunga saga. FSN I.  28. 181.  “Leggjum niðr ónýtt hjal,” segir Brynhildr. “Ek þagða lengi yfir mínum harmi, þeim er mér bjó í brjósti, en ek ann þínum bróður at eins, ok tökum annat tal.”
Gísla saga. ÍF. VI.  9. 31. “Opt stendr illt af kvennahjali,
ok má þat vera, at hér hljótisk af í verra lagi, ok leitom okkr ráðs.”
FJ Proverb word 217. Page 103.
kona – . . . opt stendr ilt af kvenna hjali (tali kvenna) Gísl 15, Svarfd 86. ‘Ofte kommer ondt af kvinders snak’. opt verðr kvalræði af konum Sól 10. ‘Ofte volder kvinder fortræd’.
TPMA 3.   373.  FRAU/femme/woman 1. Wesen, Eigenschaften und Verhaltensweise der Frau  1.9. Geschwätzigkeit, Zungenfertigkeit und Unverschweigenheit der Frau  1.9.2. Spez.  1.9.2.8. Frauen bewirken Schlimmes mit ihrem Geschwätz  Nord. 611 Opt stendr illt af kvenna hjali Oft entsteht Schlimmes aus Weibergeschwätz GÍSLA SAGA 9, 11 (= JÓNSSON, ARKIV 217. JÓNSSON 94) (vgl. unten 3.2.7.1.2.).  612 Opt stendr ilt af tali kvenna SVARFDŒLA SAGA 86 (→JÓNSSON, ARKIV 217) (vgl. unten 3.2.7.1.2.).
Div Chlage.  26.  510.  daz leit vnd daz vngemach./het geprüet ir selber munt./nv vvart ir sterben mit in chvnt./di gerne vværen noch genesen.
Div Chlage.  192. 4051-4055.  Vvaz denne ob dvrch ir zorn./di frovven beide vvol geborn./gezvrnden in ir tvmpheit./daz solde man hin han geleit./vnde solde in han genesen lan.
Nibelungenlied. 276.  861. & 862. “geniuzet es mîn wîp,/daz si hât ertrüebet den Prünhilde lîp,/daz is mir sicherlîchen âne mâze leit.”  . . . “Man sol sô vrouwen ziehen”, sprach Sîfrit der degen,/“daz si üppeclîche sprüche lâzen under wegen./verbiut ez dînem wîbe, der mînen tuon ich sam.”

2. LOYALTY AND BETRAYAL:
Völsunga saga. FSN I.  1. 110.  Þá kemr upp, at Sigi hefir drepit þrælinn ok myrðan. Þá kalla þeir hann varg í véum, ok má hann nú eigi heima vera með feðr sínum.  Óðinn fylgir honum nú af landi brott. . .
Völsunga saga
. FSN I.  2. 110. 
Hann átti sér marga öfundarmenn, svá at um síðir réðu þeir á hendr honum, er hann trúði bezt, en þat váru bræðr konu hans. Þeir gera þá til hans, er hann varit sízt ok hann var fáliðr fyrir, ok bera hann ofrliði, ok á þeim fundi fell Sigi með hirð sinni allri.
Sigrdrífumál. EK. II. 23. 312.  “Þat ræð ek þér annat,/at þú eið né sverir,/nema þann er saðr sé;/grimmar limar/ganga at tryggðrofi;/armr er vára vargr.”
Sigurðarkviða in meiri (Brot). EK. II. 5. 318. “ Mér hefir Sigurðr/selda eiða,/eiða selda,/alla logna;/þá vélti hann mik,/er hann vera skyldi/allra eiða/einn fulltrúi.”
Sigurðarkviða in skamma. EK. II. 17. 340.  Einu því Högni/andsvör veitti:/ “Samir eigi okkr/slíkt at vinna,/sverði rofna/svarna eiða,/eiða svarna,/unnar tryggðir.”
Sigurðarkviða in skamma. EK. II. 20. 341.  “Vit skulum Guthorm/gerva at vígi,/yngra bróður,/ófróðara;/hann var fyr útan/eiða svarna,/eiða svarna,/unnar tryggðir.”
Guðrúnarkviða in fyrsta. EK. II. 21. 331.  “Svá ér of lýða/landi eyðið/sem ér of unnuð/eiða svarða,/mun-a þú, Gunnarr,/gulls of njóta;/þeir munu þér baugar/at bana verða,/er þú Sigurði/svarðir eiða.”
Sigurðarkviða in meiri (Brot). EK. II. 21 & 20. 323.  “Mant-at-tu, Gunnarr,/til görva þat,/er þit blóði í spor/báðir rennduð;/nú hefir þú hánum þat allt/illt launat,/er hann fremstan þik/finna vildi.”  & “svá mun öll yður/ætt Niflunga/afli gengin,/eruð eiðrofa.”

3. WOLF IMAGERY:
Div Chlage. 3514-9. 166.  nv ist min rache an in geshæhen./alse daz alte sprichwort sprichet./svven der vvolf richet./der ist errochen also vvol./daz manz niht fürbaz rechen sol./sprach der margrave riche.
Sigrdrífumál. EK. II.  35. 315-6.  “Þat ræð ek þér it tíunda,/at þú trúir aldregi/várum vargdropa,/hvárstu ert bróður bani/eða hafir þú felldan föður;/ulfr er í ungum syni,/þó sé hann gulli gladdr.”
Sigurðarkviða in skamma. EK. II.  12. 338.  “Látum son fara/feðr í sinni,/skal-at ulf ala/ungan lengi./Hveim verðr hölða/hefnd léttari/síðan til sátta,/at sonr lifi?”
Saxo Grammaticus. Gesta Danorum. Liber quintus. 113. III. 4. Augurium timidi pravique assueta voluntas/numquam se digno continuere loco./Qui dominum fallit, qui fœdas concipit artes,/tam sibi quam sociis insidiosus erit./Æde lupum quicumque fovet, nutrire putatur/prædonem proprio perniciemque lari.
PF Book V. 127.  Erik engages in a contest of words with Grep, who bullies with insolence, while the hero relies particularly upon proverbial wisdom for his own rhetorical weapons. Erik:
The predictions of the coward and the hardened cravings of the vicious/were never contained within their proper bounds./He who cheats his lord and hatches lewd designs/will be a snare to his comrades and himself./Whoever nurses a wolf in his home is generally thought/to be fostering a thief, a murderer of his own household.36 
Fáfnismál. EK. I.  35. 299.  In fjórða kvað: “Horskr þætti mér,/ef hafa kynni/ástráð mikit/yðvar systra,/hygði hann of sik/ok hugin gleddi;/þar er mér ulfs ván,/er ek eyru sék.
TPMA 13.   174. WOLF/loup/wolf   6. Die Nähe des Wolfs  6.5. Wenn man die Ohren (das Gesichet) des Wolfs sieht, dann glaubt man ihn (seinen Schwanz) nahe  Nord. 199 Þar er mér úlfs vón, er ek eyro sék Da erwarte ich den Wolf, wo ich (seine) Ohren bemerke FÁFNISMÁL 35, 7 (= JÓNSSON, ARKIV 418. JÓNSSON 170). 200 Ok þar er mér úlfsins ván, er ek eyrun sá Und da erwarte ich den Wolf, wo ich (seine) Ohren gesehen habe VÖLSUNGA SAGA 19, 40. 201 Þaðan er mer vlfs van er ek eyrun seg Von dort her erwarte ich den Wolf, wo ich (seine) Ohren sehe FINNBOGA SAGA 10 S. 23, 2.
Saxo Grammaticus. Gesta Danorum. Liber quintus. 113. III. 3. Hercule, ni fallor, ad eum, qui protulit ipsum,/editus ignave sermo redire solet./Ad prolatorem iusto conamine divi/fusa parum docte verba referre solent./Quando lupi dubias primum discernimus aures,/ipsum in vicino credimus esse lupum./Nulla fides fidei vacuo præstanda putatur,/quem rumor sontem proditionis agit.
PF Book V. 127.  Erik engages in a contest of words with Grep, who bullies with insolence, while the hero relies particularly upon proverbial wisdom for his own rhetorical weapons. Erik:
By heaven, brainless talk, unless I am much mistaken,/often rebounds on the head of him who uttered it./Through the righteous dispensation of the gods, words poured forth/with too little wit return to plague the deliverer./As soon as we first detect a pair of suspicious wolf's ears,35/we believe the creature itself is lurking near./No one thinks we should trust a person empty of faith,/one whom report pronounces guilty of treason. 
Völsunga saga. FSN I.  33. 200.  Högni svarar: “Undrumst ek boð hans, því at þat hefir hann sjaldan gert, ok óráðligt mun vera at fara á hans fund, ok þat undrumst ek, er ek sá gersimar þær, er Atli konungr sendi okkr, at ek sá vargshári knýtt í einn gullhring, ok má vera, at Guðrúnu þykki hann úlfshug við okkr hafa ok vili hún eigi, at vit farim.”

Reginsmál. EK. I.  13. 284.  “Kominn er hingat/konr Sigmundar,/seggr inn snarráði,/til sala várra,/móð hefir meira/en maðr gamall,/ok er mér fangs ván/at frekum úlfi.”
Laxdœla saga. ÍF V.  19. 47-48. “Nú þœtti oss hitt ráðligra, at þú byðir Hrúti, bróður þínum, sœmiliga, því at þar er fangs ván af frekum úlfi1; vænti ek þess, at Hrútr taki því vel ok líkliga, því at mér er maðr sagðr vitr; mun hann þat sjá kunna, at þetta er hvárstveggja ykkar sómi.”      1fang: egl. glíma. Þessi málsháttur mun koma fyrst fyrir í Reginsmálum (13. v.)
Eyrbyggja saga. ÍF IV.   47. 133. “Nú með því,” sagði hann, “at Björn sé úti, sem nú er ván, með því at þerridagr er góðr, þá ætla ek þér, Már frændi, at sæta áverkum við Björn, ok sé þú svá fyrir, at hann er engi klektunarmaðr,5 ok er því fangs ván at frekum úlfi, er hann er, ef hann fær eigi þann áverka í fyrstunni, er honum vinnisk skjótt til bana.”     5Líkt kemst Njáll að orði: “er Gunnar engi klektunarmaðr” (Njáls s., 69. kap.). Orðið þýðir líkt og ertingamaðr (Egils s. 181).
FJ Proverb word 418. Page 194. úlfr – fangs er ván (þar er f. v.) at (af) frekum úlfi Eyrb 90, Sturl3 II 212, Laxd 57, Fms V 294, Reginsen 13. ‘Tag (Kamp) kan man vænte fra en grådig ulv’ = GJ.
TPMA 13. 165. WOLF/loup/wolf  1. Bösartigkeit des Wolfs 1.8. Von einem gierigen Wolf ist Kampf zu erwarten  Nord. 22 Er mér fangs vón at frekom úlfi Von einem gierigen Wolf habe ich Kampf zu erwarten. REGINSMÁL 13, 4. 23 Er fangs ván af frekum úlfi Von einem gierigen Wolf ist Kampf zu erwarten LAXDŒLA SAGA 19, 27. 24 Er því fangs ván at frekum úlfi Es ist deshalf von einem gierigen Wolf Kampf zu erwarten EYRBYGGJA SAGA 47, 6. 25 Sem vera muni fángs von at frekum úlfi Wie von einem gierigen Wolf Kampf zu erwarten sein wird EYMUNDAR ÞÁTTR HRÍNGSSONAR 11 (→ FMS V, 294). 26 Þotte þeim þar fangs ván at frekvm vlfe Es schien ihm, da sei von einem gierigen Wolf Kampf zu erwarten STURLUNGA SAGA II, 212, 22 (=JÓNSSON, ARKIV 418. JÓNSSON 170)3      3Gilt für alle nord. Belege dieser Gruppe.

Laxdœla saga. ÍF V.   23. 64. Óláfr mælti: “Nú er, sem ek sagða þér, faðir, at mér myndi illa líka, ef ek fenga nökkur svívirðingarorð at móti; réttu2 meir, er þetta var upp borit; nú skal ek ok þv´ráða, at eiga skal hér niðr falla; er þat ok satt, at sagt er, at úlfar eta annars ørendi;3 skal nú ok ganga þegar til búðar Egils.”     2?: réðstu   3Þessi málsháttur er svo í M, V, en 123, 124 hafa reki f. eta; hvortveggja myndin er til síðar á tímum, sbr. Småstykker udg. af Samf. t. Udg. af gl. nord. Litt. 172, kvæði Hallgríms Péturssonar: Annars erindi rekur | úlfur . . . og málsháttasöfn síðustu tíma; tilsvarandi þessu hvorutveggja er til í Færeyjum. Úlfar eta annars ørendi (sbr. P. Laale: Hwndhe œdhe gernœ anden mandz œrendhe opp, sjá Östnord. og lat. medeltidsordspråk, útg. af A. Kock og C. af Petersens, I 40, II 150), líkl.: erindi, sem rekið er fyrir annan mann, er étið upp (eyðilagt) af úlfum, ? : sjálfs er hönd hollust; úlfur rekur annars erindi: sem úlfur rekur maður annars erindi.
ASB 4.   23. 66. 14. 19. úlfar eta annars erendi, sprichwort, das auch in etwas abweichender form vorkommt – mit reka als satzverbum statt eta; die bedeutung muss jedoch in beiden fällen dieselbe sein: eine warnung, sich nicht auf andere zu verlassen, da die menschen, wenn es sich nicht um ihre eigenen angelegenheiten handelt, unzuver-lässig sind. Die wörtliche auslegung ist zweifelhaft: “aufträge von andern lässt man (wie fremdes vieh, das uns nichts angeht) von den wölfen fressen”(?). Vergl. Östnordiska och latinska medeltisordspråk (København 1889 ff.) nr. 341 und comment. s. 150; Laxdœla saga (Kbh. 1889-91) s. LXIX - LXX.
FJ Proverb word 418. Page 194. úlfr – . . . úlfar eta (reka) annars erendi Laxd 81, K. ‘Ulve æder (driver) en andens ærinde’. Reka kunde synes at være det mest passende udtryk, men eta findes i (den ældre) saga og er sikkert det oprindelige. Både i GJ og i færøsk findes samme dobbelthed. Eta ´fortære´ må så her være brugt om at ‘fordærve, ødelægge’ (ulve = personer hvis sind er som ulvenes). Jfr Låle (nr 341): “Hunde ædhe gernæ anden mandz ærendhe op” (jfr kommentaren hertil, s. 150). = GJ (bægge verber). GJ har også: “Hundar upp eta annars erindi á stundum (her er vist erindi blevet forstået som ekskrementer).
TPMA 13.   188.   WOLF/loup/wolf   20. Die Wölfe fressen (betreiben) den Auftrag eines andern31  Nord. 463 Er þat ok satt, at sagt er, at úlfar eta annars erendi Es ist doch wahr, was gesagt wird, dass die Wölfe den Auftrag eines andern fressen LAXDŒLA SAGA 23, 14 (= JÓNSSON, ARKIV 418. JÓNSSON 171). 464 Ulfar reka anars erindi Die Wölfe betreiben den Auftrag eines andern KÅLUND 187 (= JÓNSSON, ARKIV 418. JÓNSSON 171).   Vgl. HUND 1174.     31Der Sinn muss sein: Was man nicht selber tut, sondern einem andern aufträgt, wird schlecht oder gar nicht erledigt. VgL. LAXDŒLA SAGA 23, 14 Anm.
K 172. úlfr. 187. ulfar reka anars erindi (E, 3). Som ulve udføre folk andres ærinde (?: med egenkærlig hensynsløshed). I Laxdœla saga (udg. s. 92), hvor ordsproget anvendes, forekommer, ved sidan af reka, i nogle håndskrifter som verbum eta. Sætningen i den ovenfor givne form synes dog at måtte foretrækkes. G Jónsson: Úlfr rekr (etr) annars erindi. Fœrøisk (Hmhb. nr. 9): Hundar eta (reka) annans örindi.

SOME CONCLUDING WHIMSICAL OBSERVATIONS:
Völsunga saga. FSN I.  12. 139.  Hún svarar honum: “Faðir minn gaf mér eitt gull lítit við náttúru. Þat kólnar í óttu á fingri mér. Þat er mitt mark hér um.”
Nibelungenlied
.  31. 564. 
Mir kuolent sô die ringe”, sô sprach Volkêr,/”jâ wæne diu naht uns welle nu niht wern mêr./ich kiusez von dem lufte,/ez ist vil schiere tac.”

Nibelungenlied. 26. 1635. 501.  “Got lôn’ iu iwer pouge”, sprach dô Eckewart./ “doch riuwet mich vil sêre zen Hiunen iuwer vart./ir sluoget Sîfrîden: man ist iu hie gehaz./daz ir iuch wol behüetet, in triuwen rât ich iu daz.”
Nibelungenlied
. 28. 1724. 528.
  “Die Sîfrides wunden lâzen wir nu stên:/sol leben diu vrouwe Kriemhilt, noch mac schade ergên.” Sô redete von Berne der herre Dietrich./”trôst der Nibelunge, dâ vor behüete du dich.”
Gísla saga. ÍF. VI.  12. 40 & 41.  Lúta, frændkona Vésteins: vertu varr um þik; þurfa muntu þess.”  &  Þorvaldr gneisti: “Margt hefir skipazk í Haukadal, ok vertu varr um þik.”  Geirmundr: “Kom þú ekki hér á Sæból ok far til Gísla ok ver varr um þik.”


BIBLIOGRAPHY.
Studies.
Aguirre, Manual.  “Narrative Composition in The Saga of the Volsungs,” Saga-Book 26 (2002) 5-37.
Andersson, Theodore M.  The Legend of Brynhild  Islandica XLIII Ithaca and London, 1980.
Finch, R. G.  “The Treatment of Poetic Sources by the Compiler of Völsunga saga,” Saga-Book 16 (1965) 315-353.
Finnur Jónsson, “Oldislandske ordsprog og talemåder,” ANF 30 (1913-14) (Abbrev. FJ)
Lionarons, Joyce Tally. “The Otherworld and its Inhabitants in the Nibelungenlied,” in Companion, 153-171.
McConnell, Winder, ed. A Companion to the Nibelungenlied. Columbia, SC. 1998.
Mieder,Wolfgang.  “‘Swaz sich sol gefüegen’ Sprichwort und Schicksal im Nibelungenlied,” in Kleine Beiträge zur Germanistik: Festschrift für John Evert Härd. Eds. Bo Andersson and Genrot Müller. Uppsala, 1997. 165-177.
Thesaurus Proverbiorum Medii Aevi, ed. by the Kuratorium Singer. 13 volumes and Quellenverzeichnis. Berlin & New York, 1996-2002. (Abbrev. TPMA)
Wieselgren, P.  “Quellenstudien zur Völsungasaga,” Acta et Commentationes Universitatis Tartuensis, 34-8 (1935-6).
Wieselgren, P.  “Völsungasaga und Liederlücke,” ANF 50 (1934) 70-89.
Editions and translations.
Anderson, George K., tr.  The Saga of the Völsungs: Together with Excerpts from the Nornageststháttr and Three Chapters from the Prose Edda.  Newark, 1982.
De Boor, Helmut, ed., tr. Das Nibelungenlied. Zweisprachig. Cologne, 2004.
Finch, R. G., ed., tr.  The Saga of the Volsungs  London, 1965.
Grimstad, Kaaren, ed., tr.  Volsunga Saga: the Saga of the Volsungs: The Icelandic Text According to MS Nks 1824 b, 4o Saarbrücken, 2000.
Jónsson, Guðni. Fornaldar Sögur Norðurlanda, 4 vols.  Völsunga saga, FSN I. 109-218.
McConnell, Winder, tr. The Lament of the Nibelungen (Div Chlage).  Columbia, S.C., 1994.

Return to Phraseology of the Völsung-Niflung Cycle
or
Applications.