Applications 15.   Handout.   Some Paroemial Usages of Ignoble Heathens in Grettla and in Fóstbrœðra saga.
Session 123. Christianity and Scandinavian Pagan Heresy. International Medieval Congress, Leeds.  13 July 2009.
Richard L. Harris, English Department, University of Saskatchewan, Saskatoon, CANADA [heorot@sasktel.net]

The situation of the heathen associations of magic in the early Christian saga world posited by two later Old Icelandic sagas:
En þó at þá væri menn kristnir kallaðir, þá var þó í þann tíð ung kristni ok mjök vangör, svá at margir gneistar heiðninnar váru þó þá eptir ok í óvenja lagðir. Fóstbrœðra saga. ÍF. VI. Ch. 2. p. 125.
En þó at kristni væri á landinu, þá váru þó margir gneistar heiðninnar eptir. Grettis saga. ÍF. VII. Ch. 78. p. 245.

1.  Laxdœla saga
ÍF. V. 35. 95.Kotkell hét maðr, er hafði út komit fyrir litlu. Gríma hét kona hans; þeira synir váru þeir Hallbjörn slíkisteinsauga ok Stígandi.  Þessir menn váru suðreyskir.  Öll váru þau mjök fjölkunnig ok inir mestu seiðmenn. 
37. 106.  Óláfr kvað þá þegar skyldu drepa þau Kotkel ok konu hans ok sonu, -- “er þó ofseinat nú.”
106-7.  Þau Kotkell ok Gríma urða áhend á hálsinum milli Haukdals ok Laxárdals; váru þau þar barið grjóti í hel, ok var þar gör at þeim dys ór grjóti, ok sér þess merki, ok heitir þar Skrattavarði.
107.  Hrútr ok synir hans fóru til sjávar með Hallbjörn.  Þeir settu fram skip ok reru frá landi með hann; síðan tóku þeir belg af höfði honum, en bundu stein við hálsinn.  Hallbjörn rak þá skyggnur á landit, ok var augnalag hans ekki gott.  Þá mælti Hallbjörn: “Ekki var oss þat tímadagr, er vér frændr kómum á Kambsnes þetta til móts við Þorleik.  Þat mæli ek um,” segir hann, “at Þorleikr eigi þar fá skemmtanardaga heðan í frá, ok öllum verði þungbýlt, þeim sem í hans rúm setjask.” Mjök þykkir þetta atkvæði á hafa hrinit. Síðan drekkðu þeir honum ok reru til lands.

2.  Fóstbrœðra saga
ÍF. VI. 23. 245.  En Gríma, kona Gamla, átti stól einn mikinn, en á brúðum stólsins var skorinn Þórr, ok var þat mikit líkneski.
246.  Ok er skip þeira Þorkels ok Þórdísar sjásk at landi fara, sezk Þormóðr á stólinn.  Gamli hafði uppi ketilinn ok bar á sorpit á eldinn; varð mjök reykfast í húsunum. Þar fylgði ok myrkr mikit, svá at ekki mátti sjá.  Gríma sat á þreskeldi ok spann garn ok kvað nökkut fyrir sér, þat er aðrir skilðu ekki.
247-8.  Þau sá Þór með hamri sínum skorinn á stólsbrúðunum, en þau sá ekki Þórmoð.  Fara þau af stufunni ok ganga til duranna.  Þá mælti Þórdís: “Eptir er enn nökkut fyrnsku Grímu, er Þórs líkneski er skorit á stólsbrúðum hennar.”  Gríma svarar: “Ek köm sjaldan til kirkju at heyra kenningar lærðra manna, því at ek á langt at fara, en fámennt heima.  Nú kömr mér þá heldr í hug, er ek sé líkneski Þórs af tré gört, þat er ek má brjóta ok brenna, þegar ek vil, hversu miklu sá er meiri, er skapat hefir himin ok jörð ok alla hluti sýniliga ok ósýniliga ok öllum hlutum gefr líf ok engi maðr má efir stíga.”  Þórdís svarar: “Vera má, at þú hugsar slíkt, en nökkut ætla ek, at vér myndim nú nauðga þér meir til sagna, ef Þorkell væri eigi hér með sitt fjölmenni, því at svá segir mér hugr, at þú vitir nökkut til, hvar Þormóðr er.”  Gríma svarar: “Nú kömr at því, sem mælt er: Opt verðr villr, er geta skal, ok hitt annars, at hverjum bergr nökkut, er eigi er feigr. En þér er nauðsyn, þat er heilög gæzla er svá yfir þér, at fjándinn á ekki þik svá heimila til illra hluta sem þú vildir gört hafa. Því at þat er várkunn, at menn geti stundum annars en er, en þat er engi várkunn, at hann trúi eigi því, er satt er, þá er hann reynir sannleikinn.”
TPMA 3.    41. ERRATEN/deviner/to guess   Wer erraten soll, irrt oft  Nord. 1 Nv kemr at þvi sem mællt er, "opt verdr villr, er geta skal" Jetzt geschieht es, wie es heisst: "Oft irrt, wer erraten sol" FÓSTBRŒÐRA SAGA 185, 6 (= JÓNSSON, ARKIV 145). 2 Þat er fornt mál . . . at opt verðr villr sá er geta skal Es gibt ein altes Sprichwort, dass oft irrt, wer erraten soll ODDS ÞATTR 60, 8 (= MORKINSKINNA 107, 37. JÓNSSON, ARKIV 145. JÓNSSON 56).
TPMA 11.   355. TOD/mort/death   4. Tod als einmaliger und endgültiger Vorgang 4.1. Der Tod erfolgt nur einmal und planmässig  Vgl. oben 1.4.  4.1.3. Es sterben nur die Todgeweihten   Nord. 605 Hverium bergr nakkvat, er eigi er feigr Jeden, dem der Tod nicht bestimmt ist, rettet etwas FÓSTBRŒÐRA SAGA 185, 7 (= JÓNSSON, ARKIV 104. JÓNSSON 41). 606 Sannask hér it fornmælta, at eigi má ófeigum bella Hier bestätigt sich das alte Sprichwort, dass niemand den treffen kann, dem der Tod noch nicht bestimmt ist HEIÐARVÍGA SAGA 11 S. 243 (= JÓNSSON, ARKIV 301. JÓNSSON 126). 607 Vir perimi vetidus migrat ab hoste quitus. – Wfeij man færdes trøgghelighe om landh Der Man, der (noch) nicht getötet werden darf, wandert ohne Feind davon. – Der dem Tode nicht verfallene Mann reist sicher über Land LÅLE 1136. See Deskis, p. 89, and fn 102.

3.  Grettis saga
ÍF. VII. 78. 245-6. Föstru átti Þorbjörn öngull, er Þúríðr hét; hon var mjök gömul ok til lítils fœr, at því er mönnum þótti. Hon hafði verit fjölkunnig mjök ok margkunnig mjök, þá er hon var ung ok menn váru heiðnir; nú þótti sem hon myndi öllu týnt hafa.  . . .  Nú fór svá mörgum, at gjörn var hönd á venju, ok þat varð tamast, sem í œskunni hafði numit.  Ok svá sem Þorbjörn öngull var þrotinn at ráðagörðum, leitar hann þangat til trausts, sem flestum þótti ólíkligast, en þat var til fóstru sinnar, ok spurði, hvat þar væri til ráða at taka hjá henni.  Hon svarar: “Nú þykki mér koma at því, sem mælt er, at margr ferr í geitarhús ullar at biðja; en hvat mynda ek síðr en þykkjask fyrir heraðsmönnum öðrum, en vera til einskis maðr, þegar at nökkut reyndi til? Nú sé ek eigi, at mér mætti firr um fara en þér, þótt ek rísa varla ór rekkju.”
FJ Proverb word 197. Page 99. hönd – . . . gjörn er (bregðr) hönd á venju Grett 175 (Boer 270), Hátt 26 eller i negativ form: hönd verðr trauð af venju Harmsól 42. ‘Villig er hånden til det sædvanlige (arbejde)’ eller: ‘Uvillig er hånden fra osv.’. Formen i Hátt. og Harms. er vel kun poetiske ændringer af det første, der genfindes i GJ.
TPMA 5.   373.  HAND/main/hand  2. Funktion und Aufgabe der Hånde 3. Reaktion und Verhalten der Hände 3.1. Die Hand ist gerne beim Gewohnten2  Nord. 14 Trauð verðr hönd . . . af venju Ungern wendet sich die Hand vom Gewohnten HARMSÓL 42, 5 (→SKJALDEDIGTNING B I, 559 [= JÓNSSON, ARKIV 197]). 15 Bregðr hönd á venju Die Hand bewegt sich zum Gewohnten SNORRI, HÁTTATÁL 26, 2 (= JÓNSSON, ARKIV 197). 16 Fús verðr fagrmjöls dísi Fenju hönd á venju Die Hand der Frau3 wendet sich bereitwillig dem Gewohnten zu SKJALDEDIGTNING B II, 217 (Uægte vers af Njáls saga 24 [= GERING S. 9]). 17 Nú fór svá mörgum, at gjörn var hönd á venju Nun ging es vielen so, dass die Hand begierig nach dem Gewohnten griff (wörtl.: war) GRETTIS SAGA 78, 2 (= JÓNSSON, ARKIV 197. GERING S. 9. JÓNSSON 83).
FJ Proverb word 141. Page 88. geitarhús – margr ferr í geitarhús ullar at biðja Grett 174 (Boer 271), Fms V 314. ‘Mange går til et gedehus for at kræve (få) uld’. Jfr GJ: Ekki gildir í geitahúsum ullar at leita (biðja).
TPMA 13.   202.  WOLLE/laine/wool  6. Redensarten und Vergleiche 6.4. Die Ziege um Wolle bitten  Nord. 59 nú þykki mér koma at því, sem mælt er, at margr ferr í geitarhús ullar at biðja Jetzt scheint es mir zu gehen, wie man sagt: “Mancher geht in den Ziegenstall, um um Wolle zu bitten” GRETTIS SAGA 78, 4 (= JÓNSSON, ARKIV 141. JÓNSSON 55). 60 Margir mæltu at hann fœri í geitarhús ullar at biðja Manche sagten, er gehe in den Ziegenstall, um um Wolle zu bitten ÞÓRARINS ÞÁTTR NEFJÓLFSSONAR (→FMS V, 314 [= JÓNSSON, ARKIV 141]). Vgl. oben 1.1.2.2. 
See Archer Taylor, ‘The Style of Proverbs’ 155:  “There are nevertheless instances in which the idiom tells the origin of a proverb. The Bohemian Když ovce pošly, I kozy ke cti přišli (“Where the sheep are lacking, the goats are honored’) preserves, we are told, a German idiom in the second clause.  Altenkirch, Archiv für Slavische Philologie, XXX (1909), 13, 321-322.”
246.  “Nú er kyrrt veðr ok bjart; vil ek nú, at þú farir til Drangeyjar ok troðir illsakar við Gretti; mun ek fara með yðr ok vita, hversu geymiliga honum fara orð. Mun ek hafa eitthvat fyrir satt, ef ek sé þá, hversu heilladrjúgir þeir munu vera, ok mun ek þá mæla yfir þeim slíkum orðum, sem mér líkar.”
247.  Hon hrœrðisk þá ok mælti: “Þessir menn munu vera hraustir ok hamingjulausir; verðr yðvar mikill mannamunr. Þú býðr þeim marga kosti góða, en þeir neita öllum, ok er fátt vísara til ills en kunna eigi gott at þiggja.  Nú mæli ek þat um við þik, Grettir, at þú sér heillum horfinn, allri gipt ok gæfu ok allri vörn ok vizku, æ því meir, sem þú lifir lengr.  Vænti ek, at þú eigir hér fá gleðidaga heðan frá en hingat til.”
TPMA 1.   110.  ANBIETEN/offrir/to offer  2. Ein gutes Angebot soll (kann) man nicht ausschlagen  Nord. 3 Þat ætla ek mála sannast, at neita eigi því, er svá er vel boðit Das halte ich für ein sehr wahres Sprichwort, dass man ein so gutes Angebot (wörtl.: das, was so gut angeboten worden ist) nicht ausschlagen soll HŒNSA-ÞÓRIS SAGA 2 S. 7. 4 Þú býðr þeim marga kosti góða, en þeir neita öllum; ok er fátt vísara til ills en kunna eigi gott at þiggja Du bietest ihnen viele gute Bedingungen an, aber sie verschmähen sie alle. Es gibt kaum ein deutlicheres Zeichen dafür, dass es mit einem schlimm steht, als wenn man Gutes nicht annehmen kann GRETTIS SAGA 78, 12. 5 Vant er því at neita, sem vel er boðit Es ist schwer, ein gutes Angebot (wörtl.: das, was gut angeboten worden ist) auszuschlagen ÖRVAR-ODDS SAGA 19 (→FAS II, 240).
249.  “Kvíði ek eigi því, ef ek lifi, at ek geta eigi hefnt þessa atviks, sem mér hefir gört verit.”  “Hugstigin þykki mér þú vera, fóstra,” sagði Þorbjörn.
82. 259.  Öngull ok mælti: “Satt er it fornkveðna, at langvinirnir rjúfask sízt, ok hitt annat, at ill er at eiga þræl at einkavin, þar sem þú ert, Glaumr, ok hefir þú skemmiliga svikit þinn lánardróttin, þó at hann væri eigi góðr.”
260-1.  Grettir mælti þá til Önguls: “Hverr vísaði yðr leið í eyna?”  Öngull mælti: “Kristr vísaði oss leið.”  “En ek get,” sagði Grettir, “at in arma kerlingin, fóstra þín, hafi vísat þér, því at hennar ráðum muntu treyst hafa.”  “Fyrir eitt skal nú yðr koma,” sagði Öngull, “hverjum sem vér höfum treyst.”

Grágás. Islændernes lovbog i fristatens tid.                                  Laws of Early Iceland. Grágás. The Codex Regius
Ed. Vilhjálmur Finsen.                                                                          Of Grágás with Material from Other Manuscripts.
Copenhagen, 1852.                                                                                              Tr. Andrew Dennis, Peter Foote, & Richard Perkins
Vol. I.  Winnipeg, 1980.  pp. 38-9.
Finsen1
Finsen2

 

 

Bibliography.
Thomas A. DuBois, Nordic Religions in the Viking Age. Philadelphia, 1999.
H. R. Ellis Davidson, “Hostile Magic in the Icelandic Sagas,” pp. 20-41 in The Witch in History. Essays in Honor of Katharine M. Briggs, [reissue of The Witch Figure. London, 1973] New York, 1996.
Peter Foote, “Secular Attitudes in early Iceland,” Mediaeval Scandinavia 7 (1974) 31-44.
Giselle Gos, “Women as a Source of heilræði, 'sound counsel': Social Mediation and Community Integration in Fóstbrœðra saga, JEGP 108 (2009)  281-300.
Finnur Jónsson, “Oldislandske ordsprog og talemåder,” ANF 30 (1913-14) (Abbrev. FJ)
Jónas Kristjánsson, Um Fóstrbrœðrasögu. Reykjavík, 1972.
Lars Lönnroth, “The Noble Heathen: a Theme in the Sagas,” Scandinavian Studies 41 (1969) 1-29.
Bernadine McCreesh, “How Pagan are the Icelandic Family Sagas?” JEGP 79 (1980) 58-66.
William Ian Miller, “Dreams, prophecy and sorcery: blaming the secret offender in medieval Iceland,” Scandinavian Studies 58 (1986) 101-123.
Gísli Pálsson, “The Name of the Witch: Sagas, Sorcery and Social Context,”  pp. 157-168 in Social Approaches to Viking Studies, ed. Ross Samson.  Glascow, 1991.
Edward Peters, The Magician the Witch, and the Law. Philadelphia, 1978.
Paul Schach, “Antipagan Sentiment in the Sagas of Icelanders,” Gripla 1 (1975) 105-134.
__________, “The Theme of the Reluctant Christian in the Icelandic Sagas,” JEGP 81 (1982) 186-203.
Archer Taylor, The Proverb. Cambridge, Mass. 1931.
Thesaurus Proverbiorum Medii Aevi, ed. by the Kuratorium Singer. 13 volumes and Quellenverzeichnis. Berlin & New York, 1996-2002. (Abbrev. TPMA)

 

 

 

 

Return to:

Applications, Concordance.